DEUS EX CINEMA trúarstef í kvikmyndum

Ingmar Bergman er tvímælalaust með frægustu kvikmyndagerðarmönnum sögunnar. Líkt og Dreyer, Ozu, Kurosawa, Tarkovsky, Kieslowsky og Bresson, fór hann eigin leiðir til að nálgast mannshugann og afhjúpa nekt sálarinnar á listrænan hátt. Heillandi samspil ljóss og skugga, sem þýsku expressjónistarnir komu fyrstir með í lok fyrri heimstyrjaldarinnar, skiluðu sér inn í norrænu gullöldina með Victor Sjöstrom og Mauritz Stiller, sem aftur skiluðu sér inn í verk Bergmans, en sjálfur sagði Bergman að sem leikstjóri hefði Victor Sjöstrom haft hvað mest áhrif á sig.

Verk Bergmans einkennast jafnframt af handanveruleika þar sem hið háleita og hið jarðneska kallast á. Í myndum hans er glímt við stóru spurningarnar og áhorfandinn er færður inn í óþekktar víddir til að vinna úr þeim. Dreyer sýndi mannlega þjáningu og stillti henni upp við heilagleika og Bergman afhjúpaði nekt sálarinnar með vissri dulúð þar sem stórum spurningum er varpað fram og þær krufðar á sérstakan hátt.

Bergman var frægur fyrir nota nærmyndir af andlitum og höndum til að afhjúpa innri tilfinningar mannsins. Hann var heillaður af nærmyndum af konum en Bergman sagði sjálfur í ævisögu sinni að hann hefði alltaf verið að reyna að tjá andlit móður sinnar. Sálfræðileg þörf leikstjórans og listræn tjáning fór því saman.

Hann var ekki síður þekktur fyrir að setja fram spurninguna um Guð, enda sagði Bergman sjálfur, sem var prestssonur, að hann hafi búið að ræðum föður síns alla tíð.

Myndin Eins og í skuggsjá árið 1961 er hluti af þríleik, sem hefur verið kenndur við trúna. Bergman ýmist afneitaði því eða játaði, en þegar handritin þrjú voru birt í einni bók árið 1964, skrifaði hann í formála hennar:

„These three films deal with reduction. Through a Glass Darkly - conquered certainty. Winter Light - penetrated certainty. The Silence - God's silence - the negative imprint. Therefore, they constitute a trilogy.“

Hvort sem myndin Eins og í skuggsjá er hluti af þríleik eða ekki, markar hún upphafið að samvinnu Bergmans við hinn frábæra kvikmyndatökumann Sven Nykvist og jafnframt fór Bergman að skoða nánar temun, sem birtast í myndinni; samskipti fólks og uppgjör gagnvart sjálfu sér og öðrum, auk spurningarinnar um Guð.

Eins og í skuggsjá fjallar vissulega um trúna, en hún fjallar líka um efann, eyðileggingarhvötina sem leynist undir kyrru yfirborði mannshugans, einmanaleika og firringu. Myndin fjallar um unga konu, Karin, sem er leikin af Harriet Andersen. Hún er nýútskrifuð af geðsjúkrahúsi og kemur til sumardvalar með bróður sínum Minusi og eiginmanni, Martin, sem er leikinn af Max Von Sydow. Faðir Karinar, leikinn af Gunnari Björnstrand kemur til að dvelja með þeim, en hann er frægur rithöfundur, sem er orðinn börnunum fjarlægur. Myndin lýsir einum sólarhring í lífi þessarra fjögurra persóna.

Myndin er frábærlega vel tekin og Bergman notaði óhemju raunsæislega nálgun við tökur hennar. Það er nánast hægt að þreifa á landslaginu og finna ilminn af hafinu. Myndin er tekin á Farö þar sem Bergman settist að árið 1966 og tók margar af sínum bestu myndum.

Bergman gerði margar grimmar ádeilur á nútímasamfélagið og firringuna sem einkennir samskipti fólks. Mikill leikhúsbragur er oft á myndum Bergmans og er Eins og í skuggsjá engin undantekning, enda var Bergman mikill leikhúsmaður sem bjó að skandinavískri leikhúshefð 19. aldar og þróaði hana inn í kvikmyndir 20. aldar. Það er því yfirleitt þegar persónurnar eru í tilfinningalegri eða líkamlegri einangrun að gríman fellur og heiðarlegar tilfinningar fá loksins framrás.