DEUS EX CINEMA trúarstef í kvikmyndum

Sib (Eplið) er fyrsta mynd Samiru Makhmalbaf, en hún gerði myndina þegar hún var aðeins 18 ára og notaði þá afgangsfilmur frá mynd sem faðir hennar, Mohsen Makhmalbaf tók sama ár (Sokout - Þögnin). Aðrar myndir Samiru eru Takhté siah (Krítartöflur) frá árinu 2000 og Panj é asr (Klukkan fimm síðdegis) frá árinu 2003. Myndir hennar hafa vakið athygli og hlotið tilnefningar, viðurkenningar og verðlaun á kvikmyndahátíðum víða um heim. Hún hlaut t.d. dómnefndarverðlaunin í Cannes bæði fyrir Krítartöflur (2000) og Klukkan fimm síðdegis (2003).

Það er greinilegt að Samira hefur orðið fyrir sterkum áhrifum af frásögunni um Naderi-fjölskylduna sem hún rakst upphaflega á í blaði. Hún nálgast viðfangsefnið af nærfærni þegar hún reynir að segja sögu þessa fólks og lýsa veruleika þess og hvernig það þarf að aðlagast nýjum aðstæðum. Blind móðirin óttast um dætur sínar úti í hinum stóra og óörugga heimi utan veggja heimilisins og faðirinn óttast um velferð þeirra og leitast einungis við að fylgja því sem hann hafði lært um uppeldi ungra stúlkna.

Systurnar eru tæplega talandi og geta varla að tjáð sig við aðra eftir margra ára innilokun. Þær eru jafnframt illa hirtar og hafa farið á mis við alla skólagöngu. Þær læra þó smám saman að meta frelsið utan veggja heimilisins og taka að hlaupa um og leika sér. Það vekur athygli að Samira setur sig ekki í dómarasætið yfir því fólki sem í hlut á og enn athyglisverðara er að hún fékk fjölskylduna til að leika sjálfa sig í myndinni. Hún dregur upp mynd af fátækri fjölskyldu sem er í rauninni öll lokuð inni í aðstæðum sem hún kemst ekki út úr. Bæn sem faðir stúlknanna tónar þegar hann gefur þeim að borða lýsir þeirri tilfinningu hans að hann sé fangi aðstæðna sinna og óhamingju. Hann er atvinnulaus en þiggur mat og peninga frá ættingjum og vinum gegn því að biðja fyrir þeim. Hann er vissulega nauðbeygður til að láta undan kröfu félagsmálafulltrúans um að gefa stúlkunum frelsi og það er grátbroslegt að sjá hann lokaðan inni í stað þeirra af félagsmálafulltrúanum. En hann nýtur samt sannmælis í myndinni og er fyrst og fremst ráðviltur og skilur ekki ásakanirnar gegn sér í blöðunum. Hann þráði það eitt að vernda dætur sínar sem eru eins og viðkvæm blóm sem eiga á hættu að fölna í sólinni og hann telur sig hafa fylgt því sem hann hafði lært um uppeldi ungra stúlkna í gömlu kveri með ráðum handa feðrum. Hér endurspeglast því gagnrýni Samiru á gagnslausa menntun og lærdóma en einnig á misjafna stöðu drengja og stúlkna, því að í kverinu kemur fram að ef þær hefðu verið drengir hefðu þær fengið öðru vísi meðferð. Hún vinnur líka á snilldarlegan hátt með myndmálið blóm og sól. Í upphafi myndarinnar teygir önnur systranna sig í gegnum rimlana sem loka þær inni til þess að vökva blóm í potti sem stendur í sólinni fyrir utan. Svipmyndin sem dregin er upp tengir saman vatn, blóm og sól í nokkurs konar ákalli til lífsins í upphafi myndarinnar (Dabashi, 2001. Close Up. Iranian Cinema, Past, Present and Future, s. 271).

Blind móðirin nýtur líka sannmælis á þann hátt að dregin er upp mynd af konu sem vegna fötlunar sinnar getur ekki litið eftir dætrum sínum og óttast því um þær utan veggja heimilisins. Tvíburasysturnar eru samt sem áður í þungamiðju myndarinnar. Samúðin er fyrst og fremst með þeim og því hvernig þær hafa verið lokaðar inni og sviptar möguleikum sínum til eðlilegs þroska og samskipta við jafnaldra sína. Þegar systurnar sleppa út fylgist áhorfandinn með því hvernig þær taka að blómstra. Það eru síðan þær sem leysa föður sinn úr prísundinni og leiða hann út til að takast á við nýjan veruleika.

Í rauninni verður Eplið nokkurs konar allegoría eða líking um aðstæður og örlög írönsku þjóðarinnar. Með þessari litlu sögu af tvíburasystrunum tekst Samiru að segja sögu samfélagsins í heild, sem hefur verið lokað inni fyrir tilstuðlan hugmyndafræðilegs alræðis klerkastjórnarinnar. En á þeim tíma sem myndin er gerð hefur vonin um nýtt frelsi vaknað eftir að Mohammad Khatami var valinn forseti landsins í kosningum í maí árið 1997. Samira og um 20 milljónir Írana sem kusu Khatami höfðu fengið sig fullsödd af hugmyndafræðilegum slagorðum og pólitísku lýðskrumi og þráðu breytingar og frelsi undan kúguninni. Eplið endurspeglar þetta á skýran hátt í greiningu sinni á því sem hefur misfarist í írönsku samfélagi og gangrýni á þá harðstjórn sem þjóðin hafði mátt búa við, einkum konurnar. En Samira gerir þetta á sinn nærfærna, fyrirgefandi og uppbyggjandi hátt (Dabashi, 2001, s. 268-269).