Hugmyndafræðilega er Gaukshreiðrið dulin kristgervingamynd þ.e. margt er sameiginlegt með sögu Jesú Krists og sögu Randalf McMurphys án þess þó að McMurphy líti á sjálfan sig sem Jesú eða sé með með breytni Krists í huga. Leikstjórinn Milos hefur klárlega sögu Krists á bak við eyrað og fjölda margar vísanir í ævi og störf Krists má finna í myndinni.
McMurphy berst gegn hinum illu öflum og yfirráðum þeirra. Líf hans og dauði eru í þágu sjúklinganna sem með honum dvelja. McMurphy kemur einnig ákveðinni frelsun eða endurlausn til leiða. Þó svo að McMurphy líkist ekki Kristi alveg í öllum meginatriðum þá eru hin messíönsku einkenni hans það sterk að óhætt er að kalla hann Kristgerving. (Sbr. Arnfríður Guðmundsdóttir 2001:52.) McMurphy sker sig úr fjöldanum, leiðir líf fólks til betri vegar og deyr píslarvættisdauða. Því er ekki að undra að sumum hafi brugðið þegar Jack Nicholson var valinn til að fara með hlutverk McMurphys:
„Í sögu kvikmyndanna, er Jack Nicholsson, án efa ólíklegastur til að hljóta hlutverk Kristgervings. Djöfullegar augabrúnir hans og bros, glettnisleg augu og fjandsamlegur hlátur gera hann í sameiningu líkari syndara en dýrlingi. Í mynd Milos Forman One Flew over the Cuckoo´s Nest (1975) er Nicholson engu að síður frábær sem Kristgervingur er rís upp gegn öflum illsku og og drottnunar og með lífi sínu og dauða þjónar félögum sínum á geðdeildinni og leiðir þá til lausnar og frelsunar.“ (Stone 1999:95.)
Í upphafi myndarinnar þegar McMurphy er kominn á geðsjúkrahúsið og lítur yfir sjúklingahópinn er ekki laust við að Mark 6. 34 komi upp í hugann: ,,Þegar Jesús steig á land, sá hann þar mikinn mannfjölda, og hann kenndi í brjósti um þá, því að þeir voru sem sauðir, er engan hirði hafa. Og hann kenndi þeim margt.” (Sbr. Mk 6.34.) Það líður heldur ekki á löngu í myndinni þar til lokahluti versins uppfyllist enda kennir McMurphy félögum margt.
Líkt og Jesú ógnar McMurphy ríkjandi ástandi og vill breytingu til batnaðar, hugmyndir hans ógna valdhöfum. Mrs. Ratched sýnir vissar hliðstæður við Satan en hún nærir eigið egó stöðugt. Velferð vistmanna og hagur skipta hana litlu máli en ógnartök hennar öllu. Ratched hefur náð tökum á vistmönnum og heldur þeim sjálfviljugum undir sínu valdi. Hún reynir einnig að ná böndum á McMurphy og vill alls ekki missa hann af sjúkrahúsinu þegar stendur til færa hann á aðra stofnun. McMurphy og hún glíma í myndinni um völd og áhrif, McMurphy lætur þó ekki af stjórn frekar en Jesú gerði í glímunni við Satan. Vísunin er þó ekki ótvíræð og einföld, það er hvergi að finna vísun í 40 daga eyðimerkurdvöl eða boð um að allt þetta muni McMurphy þóknast láti hann af stjórn. Þó má segja að Ratched sé nokkurs konar heimsdrottnari myrkursins sem McMurphy á í höggi við. Hún stendur sem tákn fyrir þá sem misnota vald sitt.
Eins og Jesú blæs McMurphy í sjálfstrausti í brjóst vistmanna og leiðir þá til betra lífs, hópurinn tekur fljótlega stöðu lærisveinanna. Líkt og Jesú læknar McMurphy fólk í kringum sig. Málleysi Chief Brombden hverfur er McMurphy gefur honum ávaxtatyggjó og þá hættir Billy Bobbit að stama er hann leggst með kærustu McMurphys. Læknar sjúkrahússins funda nokkrum sinnum um hvað gera skuli við McMurphy og minnir það óneitanlega á fund æðstu prestanna í guðsspjöllunum. (Sbr Mt. 26:3 og Jh 11:47.) McMurphy boðar vistmönnum gleðiboðskapin um Kanada þangað sem hann stefni á að fara eftir dvölina á sjúkrahúsinu, ekki er ómögulegt að sjá hliðstæðu í þessu tali við Guðsríkið eða jafnvel himnaríki.
Hvað píslarsöguna varðar eru sterkar hliðstæður í Gaukshreiðrinu, partýið sem McMurphy heldur minnir óneitanlega á síðustu kvöldmáltíðina þó ekki sé nokkur fótaþvottur á ferðinni (nema mögulega að það sé hugmynd leikstjóra að svipuð auðmýkt felist í því að lána kærustuna sína) og enginn brauðsbrotning enda horfir McMurphy ekki fram á fórnardauða sinn líkt og Jesú gerði. Eins og lærisveinarnir sofnuðu í Getsemane sofna félagar McMurphys í partýinu en ólíkt Jesú sofnar McMurphy líka. Hann efast líkt og Jesú um það hvort hann sé á réttri leið í partýinu og vill helst láta taka þennan kaleik frá sér (sbr. Mk 14:36) og yfirgefa svæðið.
Ástæðan fyrir því að McMurphy fer hvergi er ást Billy Bibbit á kærustu hans og hann sér fram á tækifæri til að gleðja Billy. Billy svipar til Júdasar í þessum kafla myndarinnar, þó að McMurphy viti ekki að hann muni svíkja sig. En Billy Bobbit segir til McMurphys þegar Mrs. Ratched vill vita hver hafi skipulagt partýið, Billy gerir það þó ekki af öfundsýki eða fjárgræðgi heldur miklu frekar sökum hræðslu við Mrs. Ratched. Billy eins og Júdas bindur enda á líf sitt í kjölfarið.
Krossfestingarstefið kemur fyrir þar sem McMurphy er sendur í raflostmeðferð og er merkilegt að þeir sitja þrír saman (Cheswick, McMurphy og Chief Bromden) og bíða eftir meðferðinni, það er varla tilviljun að McMurphy er í miðjunni líkt og Kristur var á Golgata (sbr. Mk 15:27). Cheswick hrópar líka ítrekað á hjálp McMurphys þegar hann er leiddur inn, hann trúir á ögurstundu á hjálpræði McMurphys. Síðar í myndinni þegar McMurphy reynir að drepa Mrs. Ratched eftir að hún veldur dauða Billy Bob fær McMurpy verri meðferð, skurðaðgerð á heilablaði, sem notuð var gegn geðtruflunum á tímabili. Leikstjórinn hagar tökum og áherslum þannig að greinlegt er að sárin/ örin á höfði hans eiga ekki að fara framhjá neinum, en sárin minna óneitanlega á píslarsár Krists á krossinum þó staðsetningin sé önnur. Raunar hefur verið bent á skurðaðgerð á heilablaði til að ná tökum á sjúklingum sem voru hættulegir samfélaginu í kringum sig, sé í samhengi myndarinnar hið fullkomna tákn fyrir krossfestingu. Skurðaðgerðin sé helsta verkfæri aflanna sem McMurphy hefur sýnt uppreisn, alveg eins og krossinn var það á dögum Krists. (Sbr Stone 1999: 103.)
McMurphy deyr ekki líkamlega við þennan uppskurð en Chief Bomden veit sem er að andlega er McMurphy óbætanlega breyttur. Í kjölfarið ákveður hann að kæfa McMurphy og segir að saman séu þeir að fara í ferð, honum líði nú eins og stóru fjalli, Chief fer síðan inn í baðhergi og tekur upp gríðar stóran marmaravatnstank og hendir honum út um gluggann og flýr þannig yfir í nýtt og betra líf. (En McMurphy hafði bent á þessa frelsisleið fyrr í myndinni en ekki tekist að lyfta upp vatnstankinum) Hér má spyrja sig hvort sé verið að vísa í heilagan anda sem styður Chief í ráðagjörð sinni eða jafnvel hvort sé verið að gefa í skyn upprisu McMurphys í formi Chief Bombden. Enn einn möguleikinn gæti verið að Chief fái nokkurs konar stöðu Símon Péturs og að ,,kirkjan” sé hér að byrja að starfa, McMurphy hafði jú fyrr í myndinni líkt Chief við stórt fjall og í lokasenunni segir hann að, þökk sé McMurphy, honum líði eins og stóru fjalli. Hliðstæðan er því til staðar við Pétur, klettinn sem kir!kjan byggir á. Í þessu samhengi öllu er athyglisvert að skoða 1. Pétursbréf 3:18-19 eins og Stone bendir á. (Sbr Stone 1999: 107.)
„Kristur dó í eitt skipti fyrir öll fyrir syndir, réttlátur fyrir rangláta, til þess að hann gæti leitt yður til Guðs. Hann var deyddur að líkamanum til, en lifandi gjörður í anda. Í andanum fór hann einnig og prédikaði fyrir öndunum í varðhaldi.“ (1. Pt 3:18-19.)
Það er ekki erfitt að túlka dauða McMurphy útfrá þessu versi, hann virðist lifa áfram í Chief Bumbden og einnig með vistmönnunum sem fyllast gleðianda þegar þeir horfa á eftir Chief flýja frá vistheimilinu og út í náttúruna í myndinni. Maður skynjar á einhvern hátt nærveru McMurphys í þessu atriði. Hver svo sem nákvæmleg pæling leikstjóra og handritshöfunda var dylst engum að myndin af brotnum og opnum glugganum í lok myndarinnar er klárlega vísun í hina tómu og opnu gröf Krists. (Sbr. www.textweek.com/movies/one_flew_over.htm.)
HeimildirArnfríður Guðmundsdóttir 2001. ,,Kristur á hvíta tjaldinu, um túlkun og boðskap Jesú Krists í kvikmyndum.” Guð á hvíta tjaldinu. Trúar og biblíustef í kvikmyndum. Háskólaútgáfan, Reykjavík.
Biblían, heilög ritning, 1981. Reykjavík. Hið Íslenska biblíufélag.
Bozzola, Lucia. Review of One flew over the Cuckoo´s Nest. Sótt 15. október 2003 á slóðina: www.allmovie.com/cg/avg.dll?p=avgsql=1:36363.
Stone, Bryan P. 1999. Faith and Film. Theological Themes at the Cinema. Chalice Press. St. Louis, Missouri.
The text this week, One flew over the Cuckoo´s Nest, Themes. Sótt 20 október á slóðina: www.textweek.com/movies/one_flew_over.htm.
Special Features. 1998 DVD útgáfa One Flew over the Cuckoo´s Nest. Warner Bros, USA. 1998
