DEUS EX CINEMA trúarstef í kvikmyndum

Myndin glímir við hina kunnu spurningu úr 1. Mósebók: „Á ég að gæta bróður míns?” Hvergi er þó vitnað beint í þá spurningu en vel má segja að myndin snúist um það siðferðilega vandamál sem spurningin getur haft í för með sér. Í lok myndarinnar stendur Tono í örvæntingu sinni frammi fyrir valinu um að bjarga lífi gömlu konunnar og tefla þar með eigin lífi í tvísýnu: „Það er annað hvort ég eða hún,” segir hann við sjálfan sig og bætir síðan við: „Hún verður að fara.”

Gagnrýnendum myndarinnar virðist alveg hafa sést yfir að Babelsturninn gegnir þýðingarmiklu hlutverki í myndinni. Við sjáum snemma að verið er að reisa mikinn turn á torgi í miðjum bænum. Turninn er kallaður Babelsturninn og trúlega er það ekki tilviljun þegar turnunum tveimur, Babelsturninum, sem er í smíðum, og kirkjuturni bæjarins er teflt saman á einum stað í myndinni. Loks blasir Babelsturninn við þegar verið að safna Gyðingum saman og flytja þá úr bænum. Hann stendur því sem áhrifamikið tákn fyrir hroka mannanna sem haga sér eins og Guð sé ekki til og ekki síður stendur hann fyrir sundrungu þeirra, sbr. 1M 11: 9. Þá kemur hann vel heim og saman við það sem leikstjórinn Kadár hefur sjálfur sagt að sé flétta myndarinnar, þ.e. misskilningur.

Hvíldardagurinn kemur og við sögu í myndinni. Gamla konan ávítar Tono fyrir að hafa opnað búðina á hvíldardegi og til að koma sér úr þeirri klípu setur hann skilti utan á búðina þar sem stendur: „Lokað vegna viðgerða.“ Við sjáum líka Rozalie gömlu halda hvíldardaginn helgan af mikilli trúarlegri lotningu. Trúrækni hennar leynir sér ekki.

Samspil þeirra Tonos og Rozalies er oft með gamansömum blæ. Eitt sinn þegar mikið er að gera í búðinni reynist lítil hjálp í Tono, sem veit lítið hvar einstakar vörur er að finna. Þegar gömlu konunni finnst sem hann þvælist bara fyrir henni segir hún með skírskotun í þekkta sögu úr Gamla testamentinu: „Stattu ekki þarna eins og kona Lots?” (1M 19: 26.)

Ef hugað er að því hvernig þjáning og von birtast í myndinni þá má segja að gömlu konunni hafi tekist að útiloka sig frá vonsku heimsins fyrir utan búðardyr hennar vegna þess að henni er farið að förlast, hún heyrir illa og lifir í heimi ímyndunar. Að vissu leyti má því segja að fylgifiskar ellinnar verndi hana gegn þeirri þjáningu sem fjölmargir trúbræður hennar og ­ systur finna ríkulega fyrir. Hún ‚gleymist‘ líka þegar öðrum Gyðingum hefur verið smalað saman till brottflutnings frá bænum og út í óvissuna sem í flestum tilfellum hefur verið dauði.

Tono hefur greinilega bundið vonir við að auðgast á búðinni en kemst fljótlega að því að gamla konan hagnast ekki á versluninni. Það er samfélag Gyðinga í bænum sem styður hana fjárhagslega og margar skúffur verslunarinnar reynast tómar. Vöruúrvalið er bæði lítið og rýrt. Von Tonos um fjárhagslegan ávinning af versluninni bregst þannig fljótlega þó svo að fulltrúar Gyðingasamfélagsins greiði honum eitt sinn álitlega peningaupphæð fyrir að vernda gömlu konuna. Það leynir sér ekki að hann finnur fljótlega til sterkrar verndartilfinningar í garð hinnar gömlu en jafnframt barnalegu Rozalie. Von um peningagróða snýst þannig upp í von um að honum takist að vernda Rozalie fyrir þeim örlögum sem sýnilega bíða Gyðinga bæjarins.

Sálarangist Tonos kemur vel fram þegar hann drukkinn reynir síðla kvölds að sýna Rozalie fram á hvað hún eigi í vændum og hún verði að flýja. Hér er eitt af hinum skondnu atriðum myndarinnar. Gamla konan misskilur hann algjörlega, telur að hann geti ekki farið heim til sín drukkinn og býr um hann af móðurlegi umhyggju inni í versluninni. Í þessum áhrifamikla þætti myndarinnar birtist gagnkvæm væntumþykja þeirra þrátt fyrir allan misskilninginn. Tono þjáist sýnilega mjög í þeirri illviðráðanlegu stöðu sem hann er kominn í. Hann getur ekki gert Rozalie grein fyrir því hvaða hætta bíði hennar og hann reynist heldur ekki nein hetja þegar kemur að því að hann metur stöðuna svo að valið standi á milli hennar og hans. Eigi hann að bjarga sjálfum sér getur hann ekki bjargað henni.

Það er ekki síst á þessum skilum í myndinni sem áhorfandinn upplifir að þrátt fyrir að myndin virðist á yfirborðinu fyrst og fremst vera að segja sögu tveggja einstaklinga í skugga helfararinnar þá hefur hún sterka skírskotun til þess sem gerðist út um alla Evrópu. Fólk hafði í flestum tilfellum ekki hugrekki til að koma Gyðingum til hjálpar. Vafalaust hefur það fólk yfirleitt verið ósköp venjulegt fólk, þekkt að því að vera vinsamlegt í daglegum samskiptum en óttinn var slíkur að það vildi sjaldnast taka áhættu, ekki tefla í tvísýnu með hlutskipti eigin fjölskyldu til að gera það sem gera þurfti til að vernda Gyðinga. Auðveldasta leiðin var auðvitað að snúa sér undan, láta eins og maður vissi ekkert um það sem var að gerast. Svarið við spurningu Biblíunnar: „Á ég að gæta bróður míns?“ varð því í reynd oft á þann veg að það gæti ég ekki gert við slíkar aðstæður. Ég hlyti að hugsa fyrst um sjálfan mig.