Goðsögnin um Wyatt Earp og uppgjör hans við Clanton-feðga við OK-réttina er vel þekkt og hluti af sagnahefð Bandaríkjamanna. Hún er byggð á raunverulegum atburðum sem áttu sér stað í bænum Tombstone í Arizona-fylki árið 1881. Sögnin hlýtur að höfða sterkt til þjóðarsálarinnar vestra, því að uppgjörið við réttina í Tombstone hefur sennilega verið kvikmyndað oftar en nokkur annar einstakur atburður í sögu bandarísku þjóðarinnar, m.a. af meistara John Ford í myndinni sem hér er til umfjöllunar.
My Darling Clementine er ekki heimildarmynd. Leikstjóranum John Ford er meira í mun að skapa trúverðugar persónur og útskýra gjörðir þeirra með mikilli hlýju en að fylgja réttri atburðarás eftir í smáatriðum. Myndin minnir jafnvel meira á melankónískt ljóð um mannleg örlög en frásögn með heilsteyptum söguþræði. Þrátt fyrir að John Ford hafi kynnst Wyatt Earp persónulega og heyrt um atburðina í Tombstone frá fyrstu hendi velur hann að einfalda söguna þannig að það eina sem eftir stendur er kjarni hennar, barátta góðs og ills eða kannski öllu heldur afhverju sú barátta er háð. Það er því persónusköpunin en ekki sagan sem knýr kvikmyndina áfram. Persónur sínar skapar John Ford með einföldu myndmáli og litlum texta. Það var einmitt einkenni á öllu höfundaverki Johns Fords að myndmálið, ekki texti, var látið segja söguna ásamt dramatískri framvindu. Hann hélt því fram að þannig væri hinn hreini tónn kvikmyndanna sleginn. (Lindsay Anderson: About John Ford, McGraw-Hill Book Company, 1981, bls. 191-210.)
Í fyrsta atriði myndarinnar kynnumst við Wyatt Earp og bræðrum hans sem eru að reka nautgripahjörð vestur á bóginn. Þeir eru komnir á lítið numið svæði þar sem frelsið ríkir eða kannski öllu heldur lögleysan, allt eftir því hvernig á það er litið. Allir myndvínklar sem teknir eru af þeim bræðrum eru neðan frá og upp. Þeir eru settir á stall. Frjálsar hetjur í Guðs eigin landi. En Adam er ekki lengi í Paradís. Á vegi bræðranna verða Clanton-feðgar. Tónlistin ein og sér nægir til þess að áhorfandinn dregur þá ályktun að feðgarnir boða ekki gott. Það á því ekki að fara fram hjá neinum hver er hetja myndarinnar og hverjir skúrkar. (Við greiningu á framvindu myndarinnar studdist ég við skýringar Scott Eyman sem fylgja með á DVD útgáfu 20th Century Fox á myndinni. Scott Eyman er höfundur bókarinnar Print the Legend : The Life and Times of John Ford.)
Í næsta atriði fylgjumst við með Earp-bræðrum undirbúa afdrifaríka bæjarferð til Tombstone. Tilgangur atriðisins er m.a. að kynna yngsta bróðirinn í hópnum. Hann á að verða eftir og gæta nautgripanna á meðan eldri bræður hans fara í kaupstaðinn. Drengurinn er sakleysið uppmálað. Til þess að undirstrika það, dregur drengurinn fram kross og sýnir bræðrum sínum. Krossinn hefur hann hefur keypt handa unnustu sinni sem bíður heima í festum. Þegar eldri bræðurnir kveðja dvelur myndavélin lengi á þeim yngsta. Það á eftir að koma í ljós að hann er að kveðja bræður sína í síðasta sinn. Með þessu skoti er engu líkara en John Ford vilji segja okkur að ef ekki væri fyrir reynslumeiri syndaseli, gæti þetta góðmenni ekki lifað lengi í þessum heimi.
Eldri bræðurnir fara til bæjarins Tombstone, þar sem lögleysan ríkir. Ford áréttar að bræðurnir eru utangátta í þessu samfélagi og vilja ekkert með það hafa, frekar en Abraham Sódómu forðum daga. „I’m just passing throw, trying to get me a relaxing little shave,“ er svar hans þegar örvæntingarfullir bæjarbúar bjóða honum stöðu fógeta í þessu róstursama samfélagi.
Þegar bræðurnir koma aftur á náttstað er búið að ræna nautgripum þeirra og myrða yngsta bróðurinn. Þetta er áhrifaríkt atriði. Við sjáum aldrei andlit bræðranna í reiði eða sorg. Í staðinn sýnir John Ford okkur nokkur drungaleg myndskeið í hellirigningu; tóma hestakerru, matarílát á borði í rigningunni og hest hins látna bróðurs með tóman hnakk. Hina eftirlifandi bræður sjáum við einungis aftanfrá. Áhorfandinn á sjálfur að upplifa sorgina og söknuðinn. Eftir heldur neikvæða kynningu á Clanton-feðgum í upphafsatriðinu er áhorfandinn viss í sinni sök. Það eru þeir sem bera ábyrgðina á þessu ódæði. Wyatt Earp ríður aftur til Tombstone, þiggur fógetastöðuna og ræður eftirlifandi bræður sína sem aðstoðarmenn. Markmiðið er skýrt. Hefnda skal leitað.
John Ford beinir nú athygli okkar frá Clanton-feðgum og óhjákvæmilegu uppgjöri þeirra við Wyatt Earp og kynnir Doc Holliday til sögunnar. Við fyrstu sýn er hann hættulegur byssumaður og fjárhættuspilari sem öllum stendur ógn af. Smátt og smátt kemur í ljós að hann er á flótta undan einhverju í fortíð sinni í hinum siðvæddu austurfylkjum Bandaríkjanna. Leið hans vestar og vestar út í auðnina er vörðuð gröfum manna sem hann hefur drepið í byssueinvígjum. Hann glímir þar að auki við berkla sem valda heiftarlegum hóstaköstum þegar verst stendur á.
Doc Holliday og Wyatt Earp virðast vera andstæður. Doc Holliday er svarti sauðurinn í fjölskyldu sinni sem er á góðri leið með að drekka sig í hel í krummaskuði í villta vestrinu. Wyatt Earp er með hærri markmið en kemst ekki frá Tombstone fyrr en hann hefur lokið ætlunarverki sínu. Báðir virka þeir utangátta. Kannski er það einmitt það sem gerir þá að vinum.
Persóna Doc Holliday fær kjöt á beinin í einu af lykilatriðum myndarinnar þegar farandleikari kemur til Tombstone. Til stendur að halda leiksýningu í menningarsnauðum smábænum. Á meðan bæjarbúar bíða spenntir eftir leikaranum í samkomuhúsinu neyða Clanton-feðgar hann til þess að sýna kúnstnir á kránni. Leikarinn velur að flytja einræðuna frægu úr Hamlet við litla hrifningu vanþakklátra Clanton-feðga. Rétt í þann mund sem þeir ákveða að nú sé nóg komið og að kannski væri skemmtilegra að sjá leikarann dansa við undirspil sexhleypu en að hlusta á Shakespeare, koma Wyatt og Doc honum til bjargar. Lesturinn heldur áfram og á áhrifaríkan máta botnar Doc Holliday eintal Hamlets þegar leikarinn strandar í textanum:
„[Hver mundi stynja þungan og móður sveitast undir lífsins oki, ef geigurinn við eitthvað eftir dauðann,]... ókannað land sem enginn ferðalangur snýr aftur frá, næði ekki að glepja viljann og láta oss fremur lúta vorri þraut en flýja á náðir hinnar sem er hulinn? Já, heilabrotin gera oss alla að gungum ...“ (William Shakespeare: Hamlet, í þýðingu Helga Hálfdánarsonar, Heimskringla 1970.)
... og lengra kemst hann ekki í textanum. Hann fær heiftarlegt hóstakast og verður að draga sig í hlé. Þetta er magnað augnablik og afgerandi í persónusköpun Docs Hollidays en um leið hálfgerður fyrirboði um örlög hans. Atriðið þjónar líka öðrum tilgangi. Með því dregur John Ford upp mynd af leikara sem kemur með fegurðina með sér út í auðnina í formi eintals eftir Shakespeare. (Leikarinn er gerður hégómagjarn og næstum grátbroslegur. Ford tjáði sig oft um andúð sína á tilgerðinni sem stundum er fylgifiskur hina svokallaðra æðri lista.) Doc og Wyatt Earp skynja það báðir og sameinast um að vernda hana gegn ruddaskap Clanton-feðga.
Myndin er rúmlega hálfnuð þegar við kynnumst loks persónunni sem myndin dregur nafn sitt af, Clementine Carter. Hún er persóna úr fortíð Doc Hollidays og hefur farið um öll vesturfylki Bandaríkjanna í leit að honum áður en hún finnur hann loks í Tombstone. Þegar hún kemur til bæjarins fylgir myndavélin henni eftir inn á herbergi hans. Í ljós koma gamlar myndir af yngri og saklausari Doc og á borðinu stendur læknataska. Taskan hefur staðið óhreyfð í nokkurn tíma og verður eins og tákn um glataða mennsku hans. Þegar leiðir Docs og Clementine liggja loks saman hafnar Doc henni blákalt. Tombstone er ekki staður fyrir manneskju eins og hana. „The man you once knew is no more. There’s not a vestige of him left. Nothing.“ Eftir fund þeirra fer Doc á herbergið sitt. Þar horfist hann í augu við ásakandi spegilmynd sína endurspeglast í skólaskírteini sem hangir í ramma á veggnum. Hann hendir viskíglasi í skírteinið fullur af bræði og sjálfsásökun. Einfalt myndmál og áhrifaríkt. Á hliðarlínunni bíður Chihuahua, ástkona Docs í Tombstone, og vonar að Clementine taki ekki elskhuga sinn frá sér.
Lykilatriði í persónusköpun Wyatts Earps gerist á sunnudagsmorgni í Tombstone. Við heyrum kirkjuklukkurnar hringja og sjáum bæjarbúa streyma til messu. Clementine Carter fær Wyatt Earp til þess að fylgja sér. Áður hefur komið fram að Clementine hefur vakið einhverjar tilfinningar í brjósti fógetans. Mikilvægi atriðisins er undirstrikað af leikstjóranum með því að láta myndavélina hreyfast með parinu þegar það gengur til kirkju. Fram að þessu hafa öll skot verið tekin á þrífæti. Tæknin verður áhrifarík þegar hún er notuð sparlega! Þau ganga til móts við hljóm kirkjuklukknanna og sálmasöngs sem við heyrum í fjarska. Þegar klippt er á kirkjuna kemur í ljós að hún er ennþá í byggingu. Fokheldur kirkjuturninn gnæfir yfir auðninni og teygir sig mót himni. Þetta er það sem knýr Wyatt Earp áfram. Ekki hefnd hefndarinnar vegna, heldur fyrirheit um það sem koma skal þegar heiðarlegt fólk í Tombstone getur farið til kirkju á sunnudegi án þess að eiga það á hættu að verða fyrir áreiti byssumanna. Helgihaldið er einfalt í sniðum. Söfnuðurinn hefur ekki prest þannig að Guð er lofaður með heilmiklum dansleik.
Uppgjörið nálgast. Earp bræður fá loksins sannanir fyrir sekt Clanton-feðga. Sönnunargagnið er krossinn sem yngsti bróðurinn sýndi með stolti í upphafi myndarinnar. Réttlætir sigrar við OK-réttina en ekki án fórnarkostnaðar. Í valnum liggja Doc Holliday og ástkona hans, Chihuahua. Í lokaatriði myndarinnar kveður Wyatt Earp Tombstone og Clementine Carter sem hefur ákveðið að verða eftir og gerast kennslukona bæjarins og sér þannig vonandi til þess að siðmenningin fái dafnað þar. Kannski snýr Wyatt aftur til hennar. Hver veit?
