Inngangur

Kvikmyndir eru einn áhrifamesti miðill samtímans og njóta gífurlegra vinsælda á meðal unglinga. Samt sem áður er þessi miðill vannýttur í kennslu. Á sama tíma og áhrif og vinsældir kvikmynda aukast dregur stöðugt úr þekkingu almennings á Biblíunni, áhrifamestu bók allra tíma, hvort sem litið er til trúar, siðferðis og lista. Þessari bók, sem og þeim sem fylgja munu í kjölfarið, er ætlað að bæta úr hvoru tveggja. Bækurnar eru hugsaðar fyrir æskulýðsfulltrúa kirkjunnar og kennara á grunn- og framhaldsskólastigi en í þeim er að finna leiðbeiningar um hvernig hægt er að styðjast við kvikmyndir í trúar-, menningar- og siðfræðikennslu. Þær ættu jafnt að nýtast þeim sem vilja veita nemendum sínum innsýn inn í bækur Biblíunnar og hugmyndafræði þeirra, sem og þeim sem kenna lífsleikni og vilja nýta kvikmyndir til að koma af stað umræðum um tilgang lífsins og það siðferðilega val sem við stöndum frami fyrir hvern einasta dag.

Hér á landi er starfandi rannsóknarhópur sem kallar sig Deus ex cinema en hann hefur sérhæft sig í rannsóknum á trúar- og siðfræðistefjum í kvikmyndum. Þessi bók, sem og aðrar bækur í þessum flokki, byggja að stórum hluta á þeim skilgreiningum aðferðum sem hópurinn hefur þróað.

Þessi fyrsta bók er hugsuð sem inngangur að þeim bókum sem munu fylgja í kjölfarið. Hún hefst á almennri umfjöllun um kvikmyndir en að henni lokinni eru trúarstef í kvikmyndum og helstu hugtök fræðigreinarinnar skilgreind. Að því loknu er að finna umfjallanir um þrjár myndir en allar enda þær á spurningum sem kennarar eða æskulýðsfulltrúar geta stuðst við í kennslu sinni.

Fyrstu þrjár bækurnar eru styrktar af Kristnihátíðarsjóði. Þetta er eina bókin sem gefin er út í prenti en næstu tvær verða aðgengilegar á netinu, öllum að kostnaðarlausu, á eftirfarandi slóð: www.dec.hi.is/kennslubaekur. Það er von okkar að þessar bækur eigi eftir að nýtast sem flestum.

Þorkell Ágúst Óttarsson,
Árni Svanur Daníelsson og
fræðslusvið Biskupsstofu.

Almennt um kvikmyndir

Börnum og unglingum er oft hrósað fyrir það að lesa mikið. Það er t.d. hrósyrði að vera kallaður lestrarhestur. Hins vegar er fátíðara að börnum eða unglingum sé hrósað fyrir að horfa mikið á kvikmyndir. En hvernig stendur á þessum mun? Nú er kvikmyndin aðeins ein leið af mörgum til að segja sögu og skrá atburði. Aðrar leiðir sem við þekkjum eru t.d. myndlist, tónlist, rímur, myndletur, letur, helgisiðir og hljóðupptökur. Þessi afstaða kemur einnig fram í því að þótt kvikmyndir séu líklega áhrifamesti miðill samtímans hefur skólakerfið lítið sinnt þeim miðli. Kvikmyndafræði er t.d. ekki skyldufag og þeir skólar sem bjóða upp á kvikmyndafræði eru sárafáir. Á sama tíma dytti fáum í hug að sniðganga bókmenntir eða að sleppa bókmenntafræðinni enda er kveðið á um það í námsskránni.

Munurinn á kvikmyndum og bókmenntum
Hvers vegna er kvikmyndin talin vera óæðri þessum miðlum? Svarið felst líklega fyrst og fremst í þeirri ranghugmynd að kvikmyndin reyni ekki á ímyndunaraflið. Vissulega reyna kvikmyndir öðruvísi á ímyndunaraflið en bókmenntir, enda lúta kvikmyndir öðrum lögmálum. Þótt kvikmyndin reiði sig á hið skrifaða orð, þ.e. handritið, þá er kvikmyndin svo miklu meira en stafur á bók. Helsti munurinn er að sjálfsögðu sá að kvikmyndin er sjónrænn miðill og því þurfa kvikmyndagerðamenn að nota myndrænar aðferðir til að koma því til skila sem rithöfundar hefðu sagt í orðum. Þessi tákn þarf að læra að lesa. Kvikmyndamálið er einnig eitthvað sem flestir eru ólæsir á og ómeðvitaðir um að skipti máli. Kvikmyndatakan og klippingar eru góð dæmi.

Kvikmyndatakan
Það er t.d. yfirleitt engin tilviljun hvar myndavélin er staðsett í kvikmyndinni. Ef myndavélin er sett lægra en leikarinn, svo dæmi sé tekið, fær áhorfandinn á tilfinninguna að viðkomandi persóna sé mikilvæg og valdamikil. Með því að setja myndavélina hins vegar fyrr ofan leikarann fást gagnstæð áhrif.

Klipping
Það skiptir einnig miklu máli hvernig kvikmynd er klippt. Það er t.d. hægt að klippa saman tvær ólíkar senur og gefa þeim báðum um leið nýtt samhengi. Ef við sæjum t.d. mann horfa löngunarfullum augum og klipptum síðan á soðna ýsu myndum við draga þá ályktun að maðurinn væri svangur. Ef sama mynd af manninum væri hins vegar notuð og síðan klippt á konu myndum við draga þá ályktun að maðurinn væri ástfanginn. Þarna er sama senan notuð í báðum tilvikum en atriðið sem hnýtt er við hana stjórnar skilningi okkar á líðan mannsins.

Aðrir þættir
Hér verður ekki kafað djúpt ofan í kvikmyndafræðina en þess má þó geta að kvikmyndavélin og „skærin“ eru að sjálfsögðu ekki eini penni kvikmyndagerðamannsins, því þar koma t.d. handrit, leikur, tónlist, sviðsmynd, förðun og tæknibrellur einnig við sögu. Þá skipta litir, umhverfi og staðsetning fólks í rammanum einnig miklu máli. Nánar er farið út í kvikmyndarýni í næstu bók.

Hvað er kvikmynd?
Í hugum flestra eru kvikmyndir það sem við sjáum í kvikmyndahúsum eða sækjum á myndbandaleigur. Vandinn við þessa orðanotkun er sá að þá vantar okkur samheiti sem spannar allar hreyfimyndir. Því fer betur á því að kalla myndir sem eru framleiddar fyrir bíó bíómyndir. Þar með getum við nota hugtakið ,,kvikmynd“ sem safnheiti yfir myndir sem hreyfast, enda er það merking orðsins. Til eru ólíkar tegundir kvikmynda, svo sem tónlistarmyndbönd, heimildamyndir, teiknimyndir, bíómyndir, sjónvarpsmyndir og fréttamyndir. Lengi vel voru tölvuleikir ekki taldir til kvikmynda, þótt myndirnar hreyfðust, en það er þó að breytast, þar sem algengt er orðið að frægir leikarar ljái þeim rödd sína og koma jafnvel fram í þeim í eigin persónu. Hér verður þó megináherslan á bíómyndir.

Skipta hlutföll myndar máli?
Þar sem kvikmyndin er að mestu sjónrænn miðill er rétt að fara nokkrum orðum um snið myndrammans. Eins og flestir vita eru málverk ekki öll eins í laginu. Sum eru kassalöguð á meðan önnur eru löng, lárétt eða lóðrétt. Sjónvarpsskjárinn er minnsta breidd kvikmyndarinnar. Stærðarhlutfall hans er 3:4 eða 1.33:1. Það merkir að ef skjárinn er 1 á hæð þá er hann 1 og 0,33 á breidd. Flestar kvikmyndir eru þó ekki teknar í þessu sniði. Algengustu snið kvikmynda eru 1.85:1 og 2.35:1.
Þegar kvikmyndir eru færðar yfir á myndband er oftast klippt af hliðum myndrammans svo hann passi inn í ramma hefðbundinna sjónvarpsskjáa. Við það glatast að sjálfsögðu heilmikið myndefni. Leikarar eiga það til að sjást ekki og oft detta út mikilvægar upplýsingar. En það er ekki það eina sem er vont við þessa aðferð. Uppbygging myndrammans hefur einnig raskast. Slík meðferð er áþekk því að taka málverk og saga af hliðum þess svo það passi í of þröngan ramma. Það er augljóst að málverkið myndi líða fyrir slíka meðferð. Hér fyrir neðan sést hvað mikið glatast af myndrammanum þegar mynd sem tekin er í 2.35:1 er klippt svo hún fylli upp í sjónvarpsskjáinn (myndefnið er úr The Mummy):

Myndin eins og hún er í réttum hlutföllum Klippt útgáfa

Þegar unnið er með kvikmyndir er því mikilvægt að gæta þess að þær séu í réttum hlutföllum. Það er oft hægt að verða sér út um myndir í réttum hlutföllum, en á hulstrið er þá oftast merkt „Widescreen“ (breiðtjald). Það kallast hins vegar „Fullscreen“ þegar búið er að klippa af hliðum myndrammans svo hann fylli út í sjónvarpsskjáinn. Myndir á DVD diskum eru t.d. oftast í réttum hlutföllum. Í lok þessarar bókar eru umfjallanir um fjórar kvikmyndir. Í upphafi hverrar umfjöllunar er að finna upplýsingar um hlutföll myndarinnar.

Trúarstef í kvikmyndum

Í þessum kafla eru trúarstef í kvikmyndum skilgreind. Farið er nokkrum orðum um flokkunarkerfi Deus ex cinema og helstu sérhugtök, með áherslu á biblíustef.

Hvað eru trúarstef?
Algengasta spurningin sem fræðimenn á þessu sviði fá er hvort þeir séu ekki bara að lesa einhverja hluti inn í kvikmyndirnar, með öðrum orðum að um oftúlkun sé að ræða. Þessi spurning felur í sér mjög einfalda sýn á hvað trúarstef í kvikmyndum eru. Því er nauðsynlegt, áður en lengra er haldið, að útskýra helstu grunnþætti slíkra rannsókna.
Það er grundvallaratriði að menn geri sér grein fyrir því að hugtakið „trúarstef“ er safnheiti sem vísar til ólíkra trúarhefða og trúarbragða sem ólíkar fræðigreinar hafa fengist við að rannsaka eins og ritskýringar, trúfræði, trúarheimspeki, sálgæslu, siðfræði, kirkjusögu og almennrar trúarbragðafræði. Trúarstef séu í flestum, ef ekki öllum kvikmyndum. Það er til dæmis erfitt að ímynda sér nokkra þá bíómynd, sem ekki geti talist siðferðileg á einhvern hátt, þ.e. að ekki komi við sögu siðferðileg vandamál eins og lygar, framhjáhald eða morð. Rétt eins og kvikmyndir fjalla lífið gerir trúin það líka og því hlýtur sérhver kvikmynd að hafa einhverja trúarlega vídd.
Vissulega eru sumar kvikmyndir trúarlegri en aðrar. Kvikmyndir um nunnur eða rabbína eru til dæmis líklegri til að geyma fleiri trúarstef en spennumyndirnar Die Hard eða Rambo. Slíkt er þó aldrei sjálfgefið. Spennu- og ævintýramyndir geta nefnilega allt eins verið háguðfræðilegar og nægir þar að nefna Star Wars myndirnar og The Matrix. Flokkunarkerfi Deus ex cinema gefur góða innsýn í hversu víðfeðm þessi fræði geta verið.

Hvað er flokkunarkerfi Deus ex cinema?
Þegar meðlimir í Deus ex cinema hópnum ákváðu að setja upp samnefndan vef var farið út í þá vinnu að flokka trúarstef í kvikmyndum. Sú vinna er enn í gangi, enda tekur vinnuskemað stöðugum breytingum með aukinni reynslu og þekkingu af viðfangsefninu. Í dag eru flokkarnir 13:

Beinar tilvísanir í texta í trúarritum
Allar beinar tilvísanir í trúartexta, hvort sem það er Biblían, Mormónabók eða eitthvert annað trúarrit. Skráningin getur verið allt frá því að vera heiti á trúarriti sem minnst er á í kvikmynd eins og Bhagavat-Gita til ákveðins vers í trúarriti eins og 1M 4:7.

Hliðstæður við texta í trúarritum
Þótt ekki sé vitnað beint í trúartexta fer það oft samt ekki á milli mála að verið sé að vinna með þann texta. En í þennan flokk eru ekki aðeins skráðar óbeinar vísanir í trúarrit heldur einnig hliðstæður, jafnvel þótt textinn sé yngri en kvikmyndin sem um ræðir. Það sem skiptir máli er að hliðstæða hugsun sé að finna í myndinni og trúarritinu. Nánar verður fjallað um hliðstæður síðar.

Persónur úr trúarritum
Í þennan flokk eru skráðar allar þær persónur sem koma fyrir í trúarritum, jafnvel þótt þær hafi aðeins nafn utan ritanna, eins og tengdadóttir Heródesar sem fengið hefur nafnið Salóme, eða Lillið sem trúarhefðin segir vera fyrstu eiginkonu Adam. Einnig gildir einu þótt persónurnar hafi einhvern tímann verið til eða ekki eða hvort þær eru mennskar, andar eða dýr. Hrafnar Óðins, Huginn og Muninn, eiga því til dæmis einnig heima í þessum flokki. Þá ber að sjálfsögðu að skrá alla trúarbragðahöfunda í þennan flokk eins og Múhameð eða Jesú Krist.

Sögulegar trúarpersónur
Hér eru skráðar allar þær persónur sem gegnt hafa mikilvægu hlutverki í trúarsögunni en eru ekki hluti af trúnni sjálfri eða trúarritum hennar. Dæmi um slíkar persónur eru til dæmis Ágústínus kirkjufaðir, Marteinn Lúther og Móðir Theresa allt fólk í kirkjusögu. Gandhi ætti einnig heima í þessum flokki sem og Malcolm X og Dalai Lama. Ólíkt flokknum hér að framan verða þessar persónur að vera mennskar og að hafa einhvern tímann verið til.

Guðfræðistef
Guðfræðistef er nokkuð víður flokkur en sem dæmi um hugtök sem falla í þann flokk má nefna dauðann, eilíft líf, endurholdgun, frelsið, heimsslit, karma, kristsgervinga, kraftaverk, krossfestinguna, manneðlið, miskunn Guðs, réttlætið, syndina, tilgang lífsins, tvíhyggju, upprisu, vantrú og örlög. Undir þennan flokk heyra einnig viðfangsefni sem tilheyra sálgæslunni eins og sorg og sorgarferli. Í stuttu máli má segja að í þennan flokk lendi tilvistarleg, guðfræðileg og sálgæsluleg viðfangsefni.

Siðfræðistef
Eins og nafnið gefur til kynna er hér skráð allt sem getur flokkast sem siðferðilegt og má greina með aðferðum siðfræðinnar, en það getur verið eins fjölbreytilegt og auðmýkt, fíkniefnaneysla, fjölkvæni, fordómar, framhjáhald, genabreytingar, heiðarleiki, hernaður, hégómi, hjálpsemi, hroki, kynferðisleg misnotkun, kynþáttahatur, mannát, mannréttindi, morð, náttúruvernd, svik, sifjaspell, sjálfsvíg, ofbeldi og þjófnaður.

Trúarbrögð
Í þennan flokk eru ekki aðeins skráð trúarbrögð eða trúarhreyfingar mannkynsins, eins og islam, falun gong eða rómversk-kaþólska kirkjan, heldur einnig trúarstefnur eins og nýöld og spíritismi og hópar sem geta haft trúarleg einkenni eins og nasismi, húmanismi og kommúnismi.

Goðsögulegir staðir og helgistaðir
Hér eru skráðir goðsögulegir og sögulegir staðir sem gegna einhverju hlutverki í trúarbrögðum, hvort sem það er himnaríki, hlið helvítis, Valhöll, kirkja, trúboðsstöð, Róm, Vatíkanið eða steinahringirnir (Stonehenge) á Salisburysléttunni í Suður-Englandi.

Helgidagar og sögulegir atburðir
Eins og heiti flokksins gefur til kynna eru hér skráðir helgidagar trúarbragða eða sögulegir atburðir sem snerta trúarbrögðin á einhvern hátt. Dæmi um helgidaga er til dæmis sunnudagurinn, jólin eða föstuendahátíðin hjá múslimum. Margir sögulegir atburðir hafa trúarlega þýðingu og dugar þar að nefna atburði eins og tíma frumkirkjunnar, krossfarirnar, siðbótartímann og helförina.

Trúarleg tákn
Trúarleg tákn eins og krossinn gegna oft mikilvægu hlutverki í kvikmyndum. Hér er þó ekki aðeins átt við tákn eins og hálfmána, davíðsstjörnuna, dúfu, fisk eða epli heldur einnig trúarlega hluti eins og talnaband, mesúsu , maríumynd, altari, skírnarfont, tarot spil, kerti og kirkjuklukkur. Þá hafa dýr og litir oft táknræna merkingu eins og glóbrystingur, kráka, einhyrningur og svartur, rauður og hvítur litur. Goðsögulegir hlutir falla einnig í þennan flokk eins og askja Pandóru og hamar Þórs.

Trúarembætti
Það fyrsta sem fólki dettur væntanlega í hug þegar minnst er á trúarembætti er prestur, nunna, jesúíti, kardínáli, páfi, rabbíni, gúrú eða eitthvað þess háttar. Þessi flokkur er þó mun víðari en það og myndu til dæmis altarisdrengir, kirkjukórar, spákonur, miðlar og seiðskrattar einnig teljast til hans, enda gegna þau öll einhvers konar hlutverki í tilteknum trúarbrögðum.

Trúarlegt atferli
Til þessa flokks teljast allar þær athafnir sem hafa á einhvern hátt trúarlega merkingu. Augljósustu dæmin eru líklega bænin, signing, skírn, jarðarför, hjónavígsla og skriftir. En hér eiga einnig heima atferli eins og fjárframlög til trúarsafnaða, trúboð, sálmasöngur, fótaþvottur, lófalestur, bölvun, særing, að gefa einhverjum illt auga og að senda góðar hugsanir.

Trúarleg reynsla
Í síðasta flokknum er tekin fyrir hvers kyns trúarleg reynsla eins og andsetning, bænasvar, draumar, endurlausn, kraftaverk, kristssár, köllun, leiðsla, meyjarfæðing, opinberun og sýn.

Af þessari upptalningu er ljóst að trúarstef eru margþætt. Ekki er nóg að líta aðeins á trúartexta, trúarbrögð eða trúarembætti heldur ber einnig að huga að trúartáknum, sögulegum atburðum og trúarlegri reynslu svo eitthvað sé nefnt.

Hver er kostur þessa flokkunarkerfis?
Kosturinn við að hafa flokkunarkerfi sem þetta er sá að það hjálpar fólki að hugsa um trúarstef út frá víðari sjónarhorni. Með því að hafa alla þessa þætti í huga er líklegra að maður taki eftir þeim trúarstefjum sem koma fyrir í kvikmyndum og eigi auðveldara með að greina kvikmyndir í ljósi þeirra.
Flokkarnir eru einnig þægilegir fyrir alla grunnvinnu, en eitt markmið okkar með Deus ex cinema vefnum er að setja upp leitarvél þannig að með einni fyrirspurn sé hægt að finna allar þær kvikmyndir þar sem sagan af Adam og Evu, bænir eða einhyrningar koma fyrir, svo eitthvað sé nefnt. Slík leitarvél auðveldar síðan að sjálfsögðu alla úrvinnslu.

Biblían og kvikmyndir
Frekar en að gera grein fyrir rannsóknaraðferðum allra sviða guðfræðinnar á trúarstefum í kvikmyndum verður hér fyrst og fremst lög áhersla á það sem nefnt hefur verið biblíustef. Varast bera að líta á trúar- og biblíustef sem samheiti. Eins og áður sagði eru trúarstef safnheiti en biblíustef undirflokkur.
Aðferðin á að mestu rætur að rekja til þeirra sem fást við rannsóknir á Nýja - og Gamla testamentinu en að sjálfsögðu er hægt að beita henni á hvaða trúartexta sem er, hvort sem um er að ræða Kóraninn, Bhagavat-Gitu eða norræna og gríska goðafræði. Aðferðin ætti jafnvel að vera nytsamleg í rannsóknum á þekktum bókmenntum, eins og leikritum Shakespears og Paradísarmissi Miltons.
Þeir sem rannsaka biblíustef í kvikmyndum fást að mestu leyti við fyrstu þrjá flokkana í flokkunarkerfi Deus ex cinema, þ.e. beinar tilvísanir í texta Biblíunnar, hliðstæður við texta hennar og biblíupersónur. Biblíustef má flokka á eftirfarandi hátt: Biblíumyndir, gervingar og stef, samsömun, vísanir og hliðstæður.

Biblíumyndir
Biblíumyndir er líklega auðveldasti flokkurinn en hér er átt víð kvikmyndir eins og The Green Pastures (1936), The Ten Commandments (1956) og Jesus Christ Superstar (1973). Allar eiga þessar myndir það sameiginlegt að í þeim hafa sögur Biblíunnar verið kvikmyndaðar með einum eða öðrum hætti.
Flokkunin er þó ekki með öllu án vandkvæða. Hvernig á til dæmis að flokka myndir eins og Ben Hur (1959) og The Robe (1953), en báðar fjalla þær um einstaklinga sem sjá Jesú Krist augliti til auglitis og verða aldrei samir eftir það. Myndirnar fylgja samt ekki Jesú Kristi (sem sést varla í myndunum) heldur skálduðum hremmingum aðalpersónanna og trúarvakningu þeirra. Þótt hér sé um skáldverk að ræða er engu að síður ljóst að markmið kvikmyndagerðamannanna er að sýna fram á áhrifamátt og hjálpræði Jesú Krists. Í ljósi þessa, og þar sem Jesús kemur fyrir í myndunum, er líklega eðlilegast að flokka slíkar myndir sem biblíumyndir eða að minnsta kosti sem undirflokk biblíumynda.
Rannsóknir á biblíumyndum ganga fyrst og fremst út á að skoða hvernig frásögn Biblíunnar hefur verið túlkuð, þ.e.a.s. að hvaða leyti kvikmyndin er frábrugðin texta hennar og þá sérstaklega hvaða ástæður geti legið þar að baki. Dr. Arnfríður Guðmundsdóttir dósent hefur til dæmis rannsakað hvernig framsetning á persónu Jesú í kvikmyndum hefur breyst í tímans rás. Í eldri myndum eins og King of Kings (1961) og The Greatest Story Ever Told (1965) er Kristur upphafinn og fjarlægur en í nýrri myndum eins og Jesus Christ Superstar (1973) og The Last Temptation of Christ (1988) er hann hins vegar orðinn mjög mennskur.

Stef og gervingar
Margir kvikmyndagerðarmenn hafa farið þá leið að setja sögur Biblíunnar í nýtt samhengi. Í þessum myndum er atburðarásin áþekk því sem gerist í Biblíunni og vísað er beint í texta hennar. Í slíkum tilfellum er ýmist unnið með stef, eins og edenstefið eða einstaka persónur Biblíunnar, eins og Jesú Krist.
Dæmi um hið fyrrnefnda er kvikmyndin Pleasantville (1998), en hún fjallar um systkin, sem send eru inn í svart-hvítan sjónvarpsþátt, þar sem heimurinn er fullkominn. Enginn þjáist eða líður skort og allir eru sáttir við líf sitt. Eftir komu systkinanna í þáttinn fer heimurinn hins vegar að breytast eða „falla“. Karlinn, sem sendi systkinin inn í þáttinn, ákveður þá að refsa þeim með því reka þau burt úr þættinum og aftur inn í hinn raunverulega heim. Í myndinni er nokkrum sinnum vísað beint í söguna af Adam og Evu. Áhugaverðasta vísunin er líklega sú þegar karlinn, sem sendi þau inn í þáttinn, segir strákinn vera sekan og sýnir honum máli sínu til stuðnings upptöku af því þar sem hann bítur í fagurrautt epli. Það dylst fáum sem séð hafa þessa mynd að verið er að vinna markvisst með söguna af Adam og Evu, nema hvað hér hefur hún verið heimfærð upp á nútímann og boðskapnum verið breytt töluvert.
Edenstefið er aðeins eitt af stefjum í Biblíunni. Dæmi um önnur stef er til dæmis exódusstefið, dómdagsstefið, sköpunarstefið, bróðurmorðsstefið, og útvalningarstefið. Exódusstefið er nokkuð algengt í kvikmyndum og má þar til dæmis nefna The Night of the Hunter (1955) og Lawrence of Arabia (1962). Langalgengast allra þessara stefja er þó líklega dómsdagsstefið og má þar til dæmis nefna Omen myndirnar (1976, 1978, 1981 og 1991), The Devil's Advocate (1997) og The Four of the Apocalypse (1975).
Sálmar Gamla testamentisins eru viðfangsefni margra kvikmynda en hæpið er að tala almennt um sálmastef eða saltarastef, þar sem fjölmörg og ólík stef koma þar fyrir. Eðlilegra er að vísa til hvers sálms fyrir sig. Textar eins og sálmarnir eru eilítið frábrugðnir fyrrnefndum stefjum því að þar er ekki verið að vinna með ákveðna sögu heldur ljóðrænar bænir. Dæmi um notkun sálma í kvikmyndum eru til dæmis Kolya (1996) þar sem sálmur 23 gegnir veigamiklu hlutverki, The Wings of the Dove (1997) þar sem söguþráðurinn er að stórum hluta sóttur í sálm 55 og The Sixth Sense (1999) en í þessari vinsælu hrollvekju er lögð áhersla á sálm 130 og svipar söguþráður myndarinnar til boðskapar sálmsins.
Stef vísa sem sagt til tiltekinnar sögu eða texta í Biblíunni. Þegar unnið er hins vegar með persónur Biblíunnar er ekki talað um stef heldur gervinga. Hér er kristsgervingurinn langvinsælastur, en besta dæmið um kristsgerving er líklega kanadíska myndin Jésus de Montréal (1989). Myndin fjallar um leikarann Daniel sem fenginn er til að setja á svið píslasöguna. Daniel ákveður að leika Jesú sjálfur en brátt fer hans eigið líf að endurspegla ævi og starf frelsarans. Hann rekur fólk út með svipu, rétt eins og Kristur í musterinu, ögrar trúaryfirvöldum og lætur svo lífið á krossinum. Í lokin eru líffæri Daniels grædd í aðra og verður því dauði hans til þess að aðrir fá sýn og nýtt hjarta og þar með nýtt líf.
Bilið á milli stefja og gervinga er í raun hárfínt. Í flestum kvikmyndum þar sem unnið er með stef Biblíunnar er einnig að finna gervinga sem og öfugt. Í kvikmyndinni Pleasantville má til dæmis segja að systkinin séu adams- og evugervingar. Hér eru þó ýmis frávik. Í kvikmyndinni Pi (1998) er til dæmis að finna sterkt edensstef án þess að hægt sé að tala um einhverja gervinga. Sumar sögur eru einnig svo tengdar persónunum Biblíunnar að hentugra er að tala um gervinga en stef. Þetta á til dæmis við um Jesú Krist og Samson og Dalílu. Af þessu er ljóst að þótt lítill merkingarmunur sé á hugtökunum stef og gervingur er engu að síður hagkvæmt að greina á milli persóna og sögunnar sem þær koma fyrir í.

Samsömun
Samsömun er nátengd gervingum en þar er engu að síður um grundvallarmun að ræða. Gervingar líkjast ómeðvitað ákveðnum persónum en þegar talað er um samsömun taka persónur myndarinnar meðvitaða ákvörðun um að líkja eftir sögulegum trúarpersónum.
Eitt besta dæmið um samsömun er líklega kvikmyndin Edges of the Lord (2001) en þar ákveður ungur drengur, Tolo að nafni, að taka á sig syndir mannanna eins og Jesús Kristur og lætur meira að segja binda sig upp á n.k. kross. Það væri hæpið að kalla drenginn kristsgerving af tveimur ástæðum. Annars vegar vegna þess að hann færir engum hjálpræði og hins vegar vegna þess að hér er ekki verið að setja sögu Jesú Krists í nýtt samhengi heldur er verið að lýsa þjáningum drengsins, sem birtast á þennan óhugnanlega hátt.
Svipuð dæmi eru í kvikmyndunum Elizabeth (1998) þar sem Elísabet drottning gengur inn í hlutverk Maríu meyjar og Zelly and Me (1988) þar sem ung stúlka, Phoebe að nafni, brennir sig með eldspýtum til að vera eins og Jóhanna af Örk.

Vísun
Oftar en ekki er vitnað í Biblíuna í kvikmyndum án þess að það hafi mikið með viðfangsefni kvikmyndarinnar að gera. Dæmi um slíkt er til dæmis þegar sálmur 23 er lesinn við kistulagningu eða útför eins og í kvikmyndunum City of the Living Dead (1981) og The Legend of 1900 (1998) eða þegar einhver er bundinn upp á kross án þess að hann hafi endilega hjálpræðislega stöðu. Í slíkum tilvikum væri hæpið að tala um stef eða gervinga og eðlilegra að tala um vísanir. Í kvikmyndinni Hannibal (2001) væri til dæmis eðlilegra að tala um kristsvísun, jafnvel þótt Hannibal sé bundinn upp á kross, enda fjöldamorðinginn og mannætan hæpinn kristsgervingur. Svipuðu máli gegnir um krossfestingarnar í spaghettí-vestrunum A Professional Gun (1968) og Django Kill! (If You Live, Shoot!) (1966). Krossfestingin táknar þar aðeins kúgun frelsishetjunnar enda þótt hún eigi að öðru leyti ekkert sameiginlegt með Kristi guðspjallanna. Vísanir eru því notaðar þegar vitnað er í Biblíuna án þess að verið sé að vinna með textann eitthvað frekar og gildir þá einu hvort um sögu, texta eða persónu er að ræða.
Að sjálfsögðu er það síðan alltaf álitamál hvar mörkin á milli vísana og stefja eða gervinga liggja. Þetta á sérstaklega við um kristsgervinga, af þeirri einföldu ástæðu að þar er viðfangsefnið hvað viðkvæmast. Fæstir ættu í vandræðum með að sætta sig við að um edensstef sé að ræða í kvikmyndinni Pleasantville, jafnvel þótt túlkunin sé ekki í neinu samræmi við viðteknar kenningar kirkjunnar. Öðru máli gildir hins vegar um vafasamar kristsvísanir eins og í tilfelli Marquis de Sade í kvikmyndinni Quills (2000) eða Hannibals. Þótt líf þessara sjúku einstaklinga sé tengt atburðum úr ævi Krists og unnið sé úr þeim tengslum fengjust fæstir til að samþykkja að um kristsgervinga sé að ræða. Hjálpræðishlutverkið verður einnig að einhverju leyti að vera til staðar, jafnvel þótt aðeins sé um veraldlegt hjálpræði að ræða eins og í tilviki Súpermans.
Vísanir eru oftast ekki eins áhugaverðar út frá guðfræðinni og stef eða gervingar vegna þess að þar er ekki um að ræða meðvitaða úrvinnslu á textanum en þær eru engu að síður góð heimild um vinsældir og stöðu einstakra texta eða persóna úr Biblíunni.

Hliðstæða
Í mörgum tilfellum svipar söguþræði kvikmynda til sagna í Biblíunni án þess að um beinar vísanir eða sýnilega meðvitaða úrvinnslu sé að ræða. Í slíkum tilfellum er við hæfi að tala um hliðstæður. Kostur hugtaksins er fyrst og fremst sá að ekki er þörf á að sýna fram að um meðvitaða úrvinnslu hafi verið ræða. Í stað þess er hægt að bregða á leik og stilla upp tveimur textum (og hér tala ég um texta í mjög víðri merkingu, þ.m.t. kvikmyndir) hlið við hlið, jafnvel þótt augljóst sé að tengsl séu ekki til staðar.
Þegar hliðstæður eru rannsakaðar er því ekki verið að leita að innbyggðu biblíustefi eða meðvitaðri úrvinnslu höfundar (jafnvel þótt um slíkt geti engu síður verið að ræða) heldur eru áþekk mynstur eða minni skoðuð. Svo dæmi sé tekið, þá er vitað að aðstandendur James Bond myndarinnar From Russia With Love (1963) voru að einhverju leyti að vinna með söguna af Samson og Dalílu. Þar sem engar beinar vísanir eru hins vegar í söguna, er eðlilegra að tala um hliðstæðu en samson- og dalílugervinga.
Gott dæmi um hliðstæður eru til dæmis kvikmyndir þar sem einhver persónan hefur hjálpræðislegt hlutverk en hvergi er að sjá beinar vísanir til Krists. Hér má til dæmis nefna kvikmyndina Dead Poets Society (1989) þar sem persóna Robins Williams, John Keating, minnir um margt á ævi og starf frelsarans.
Þegar hliðstæður eru rannsakaðar reynir oft á sköpunargáfu fræðimannsins og jafnvel hæfni hans til að lesa hluti inn í textann. Að sjálfsögðu verður þó að gæta þess að taka skýrt fram að aðeins sé um hliðstæðu að ræða, hliðstæðu sem er engu áreiðanlegri en fylgni í fylgnirannsóknum.

Frekari upplýsingar um aðferðafræðina
Þeir sem hafa frekari áhuga á aðferðafræðinni sjálfri geta farið á eftirfarandi slóð á netinu og sótt þar kafla um nálganir og samspil kvikmyndar, Biblíunnar og menningarinnar:
 www.dec.hi.is/?greinar/truarstef_adferdir.

Leiðbeiningar fyrir kennara

Í þessum kafla verður fjallað um leiðir til að standa að sýningum á kvikmyndum og umræðum um trúar- og siðfræðistef í kjölfar þeirra. Leiðbeiningarnar skiptast í fjögur skref.

Fyrsta skref: Almenn kynning
Áður en kemur að sýningum er æskilegt (en samt ekki nauðsynlegt) að þátttakendur þekki til flokkunarkerfis Deus ex cinema og kunni skil á helstu hugtökum. Því er gott að byrja á almennri yfirferð. Vel er við hæfi við slíka kynningu að styðjast við sýnidæmi úr kvikmyndum. Þá er einnig ágætt að nota sýnidæmi til að þjálfa nemendurna í að greina trúar- og siðfræðistef. Í viðauka er að finna greiningu á 7 mínútna dæmi úr myndinni The Truman Show sem hægt væri að nota við slíka kynningu.

Annað skref: Undirbúningur
Þegar velja skal mynd við hæfi ber að sjálfsögðu fyrst að horfa til aldurs hópsins. Æskilegt er að myndin sé sýnd í heild sinni en þar sem kvikmyndir eru langar er einnig hægt að sýna valda hluta úr mynd. Slíkt skilar þó ekki sama árangri. Ef sjónvarp og myndbandstæki eða DVD-tæki er á bókasafninu væri hægt að fá bókasafnið til að kaupa eintak af myndinni svo að nemendur geti séð hana þar.
Nauðsynlegt er að kennarinn horfi fyrst á þá kvikmynd sem hann hyggst sýna og skrái hjá sér þau siðfræði- og trúarstef sem hann kemur auga á. Þetta á einnig við þótt hann hafi séð myndina áður, en góður undirbúningur skiptir sköpum fyrir framhaldið.
Þá er oft gott að skoða umfjallanir um myndina á vefnum. Vefur Deus ex cinema (www.dec.hi.is) er góð upphafssíða, en þar hefur nú þegar verið fjallað um mörg hundruð myndir. Á ritaskrá síðunnar er einnig að finna tengla í fjölda vefja sem fjalla um trúarstef í kvikmyndum sem og almennt um kvikmyndir. Hvað almennar upplýsingar varðar þá er einna mest fengur í því að fara inn á Internet Movie Database (www.imdb.com), en þar er að finna einn stærsta gagnagrunn í heiminum um kvikmyndir.

Þriðja skref: Sýningin sjálf
Reynsla sýnir að best er að forðast að flytja langan fyrirlestur áður en myndin er sýnd. Æskilegt er að fjalla almennt um myndina, þ.e. um þá sem að henni komu og stöðu hennar í kvikmyndasögunni. Hægt er að finna allar þessar upplýsingar á Internet Movie Database. Þá er ágætt að nefna helstu trúar- og siðfræðistef við upphaf sýningar sem og spurningar sem áhorfendur geta haft í huga við áhorfið.
Gott er að biðja þátttakendur að skrifa niður hjá sér atriði úr myndinni og hugrenningar á meðan sýningunni stendur. Einnig er æskilegt að kennarar hafi blað og penna við höndina þar sem nýjar hugmyndir og ný sjónarhorn fást oft við sameiginlegt áhorf.
Forðast ber að stöðva myndina í miðri sýningu til að benda á mikilvæga þætti eða staði. Betra er að sýna lykilstaði í myndinni aftur að sýningu lokinni eða að minnast á þá við upphaf sýningar.
Hægt væri að fá nemendurna til að undirbúa sýningu á myndinni, sem hluti af verkefna vinnu þeirra. Þá mætti t.d. skipta bekknum upp í hópa og láta þá greina sitt hvora myndina eða ólík stef í sömu mynd. Ef þessi leið væri farin þyrfti ekki að sýna myndina í heild sinni (þótt það útiloki það ekki), heldur gætu hóparnir aðeins sýnt dæmi um þau stef sem þeir rannsökuðu.

Fjórða skref: Umræður og verkefni
Þegar sýningu er lokið er gott að byrja umræðuna almennt. Spyrja t.d. hvernig þátttakendum fannst myndin. Ástæðan fyrir því að gott er að byrja almennt er tvíþætt. Annars vegar vegna þess að margir eiga erfitt með að demba sér út í djúpar umræður án lítils fyrirvara. Almennar umræður um myndina eru því góð leið til að hvetja til samráðs. Hin ástæðan er sú að fólk hefur yfirleitt mikla þörf til að tjá sig um gæði myndarinnar. Því er gott að ljúka þeirri umræðu áður en kafað er dýpra ofan í viðfangsefni myndarinnar.
Þegar allir hafa fengið tækifæri til að tjá sig um gæði myndarinnar er gott að hefja umræðuna um trúar- og siðfræðistef með því að spyrja hópinn hvort hann hafi tekið eftir einhverju sem var trúar- eða siðfræðilega áhugavert. Oftast er æskilegt er að láta hópinn velja viðfangsefnið og í hvaða röð farið er í hvert málefni. Gæta verður þó þess að viðfangsefnið sé klárað áður en nýtt mál er tekið upp. Ef mörg ólík viðfangsefni koma fram á sama tíma er gott að skrá þau öll niður í þeirri röð sem þau koma fram og taka svo eitt málefni fyrir í einu.
Spurningarnar sem leiðbeinandinn hefur punktað hjá sér (sem og þær sem er að finna í lok hverrar umfjöllunar hér að aftan) koma hins vegar að góðum notum ef hópurinn hefur lítið til málanna að leggja. Mikilvægt er að forðast að koma með upplýsingar og staðhæfingar, nema í þeim tilfellum þegar þekking hópsins þrýtur eða hann hefur ekki forsendur til að greina stefin. Þegar horft er á The Matrix væri t.d. nauðsynlegt að segja þátttakendum frá því að nafnið Anderson þýði Mannssonur, sem er einn algengasti titill Krists í Nýja testamentinu. Hins vegar ætti hópurinn að geta uppgötvað sjálfur dauðann og upprisuna, með smá hjálp leiðbeinandans. Þar væri t.d. hægt að spyrja hvort dauðinn og upprisan minni á eitthvað. Einnig væri hægt að spyrja hópinn hvort hann hafi tekið eftir nafni stúlkunnar sem kyssti Anderson áður en hann lifnaði við og hvort hann telji að það skipti einhverju máli fyrir atburðarrásina.
Það mætti einnig lesa texta úr trúar-, heimspeki-, eða spekiritum og spyrja hópinn hvort hann sjái einhverja hliðstæðu. Hér má t.d. styðjast við ritningarstaðina sem eru í upphafi hverrar umfjöllunar hér að neðan.
Þumalputtareglan er hins vegar sú að best er að hjálpa nemendum að uppgötva sem mest sjálfir. Um leið þjálfast þeir í því að vinna sjálfstætt. Fólk man einnig betur það sem það hefur uppgötvað sjálft en það sem það hefur heyrt.
Spurningarnar hér á eftir mætti einnig nota sem ritgerðarspurningar. Einnig væri tilvalið að fá nemendum það verkefni að bera saman kvikmynd og ákveðna ritningartexta. Einnig væri hægt að fela nemendum að bera saman tvær til þrjár myndir. Til dæmis mætti bera saman ólíka kristsgervinga. Pay it Forward og The Matrix eru tilvaldar í slíka vinnu.

Þrjú dæmi

Hér á eftir er fjallað um þrjár myndir. Kennarar geta stuðst við þær í kennslu sinni. Umfjöllunin um hverja mynd skiptist í eftirfarandi flokka:

1. Grunnupplýsingar um aðstandendur myndarinnar, hlutföll myndrammans og aldurstakmark .
2. Samantekt á helstu stefjum viðfangsefnum í myndinni, til glöggvunar fyrir kennara
3. Ritningarstaði sem gegna mikilvægu hlutverki í myndinni eða svipa til boðskapar hennar. Þessa ritningarstaði má t.d. lesa upp, annað hvort fyrir eða eftir sýningu myndarinnar.
4. Stutt ágrip á söguþræði myndarinnar.
5. Almennar upplýsingar um myndina, höfunda hennar og gæði hennar sem kvikmyndar
6. Trúarstefin í myndinni. Umfjöllunin er hugsuð sem ítarefni fyrir leiðbeinandann og skiptist í tvo kafla, guðfræði- og siðfræðistef.
7. Flokkun á trúar- og siðfræðihugtökum sem koma fyrir í myndinni.
8. Spurningar sem hægt er að vinna með í umræðu um myndina, flokkaðar eftir guðfræði- og siðfræðistefjum.

Þess bera að geta að ekkert af þessu er að sjálfsögðu tæmandi umfjöllun. Það er t.d. hægt að spyrja fleiri spurninga en settar eru fram og finna miklu fleiri stef í myndinni en skráð eru hér á eftir.

Niðurlag

Í bók þessari hefur verið fjallað almennt um kvikmyndir og myndmál þeirra. Ítarlega var farið í trúarstef í kvikmyndum og helstu hugtök fræðigreinarinnar skilgreind. Þá voru tekin dæmi í þrem kvikmyndum. Það er von okkar að þessi stutta kynning á trúar- og siðfræðistefjum í kvikmyndum eigi eftir að nýtast kennurum eða æskulýðsfulltrúum í starfi þeirra.
Eins og áður sagði er þetta fyrsta bókin af þremur. Í annarri bók er lögð áhersla á kvikmyndir þar sem unnið er með Saltarann (Davíðs-sálma) en þar er jafnframt að finna upplýsingar um Saltarann. Þá er einnig þar að finna kafla um kvikmyndarýni.

Þriðja bókin mun fjalla um kvikmyndir þar sem aðalpersónu myndarinnar svipar til Jesú Krists, hvað ævi og starf hennar varðar. Bókin er leiðbeining um hvernig nýta má kvikmyndir til að ræða um hjálpræði Krists, fórn hans og boðskap. Í henni verður jafnframt að finna grunnupplýsingar um guðspjöllin.
Næstu tvær bækur verða aðgengilegar á netinu, öllum að kostnaðarlausu, á eftirfarandi slóð: www.dec.is/is/efni/58

Viðauki: Dæmi úr The Truman Show

Hér er að finna sjö mínútna dæmi sem gefur innsýn í það hvernig kvikmyndagerðamenn sækja í sögur Biblíunnar. Gott væri að byrja á því að sýna þennan sjö mínútna bút og biðja áhorfendur um að skrá niður allar þær biblíuvísanir sem þeir koma auga á. Eftir að þið hafið rætt um senuna væri tilvalið að sýna hana aftur, og spyrja áhorfendur síðan hvort þeir sjái myndbrotið í öðru ljósi.

Kvikmyndin The Truman Show (Peter Weir: 1998) sló rækilega í gegn á sínum tíma. Hún ætti að vera fáanleg á flestum myndbandaleigum (upprunalegt hlutfall myndarinnar er 1.85:1). Myndin fjallar um Truman sem var ættleiddur af kvikmyndafyrirtæki en allt frá fæðingu hafa allar hans gjörðir verið kvikmyndaðar og sýndar í beinni útsendingu um allan heim. Heimurinn sem hann býr í er risastór sviðsmynd og allir sem hann þekkir eru aðeins leikarar, meira að segja foreldrar hans og eiginkona.
Lokaatriði myndarinnar er gott dæmi um hvernig kvikmyndagerðamenn nota biblíusögur og myndmál í myndum sínum. Við skulum líta náið á 7 mínútur, en þar er Truman að flýja kvikmyndaverið. Leikstjóri sjónvarpsþáttarins hefur hins vegar skellt á miklu roki til að drekkja Truman.

81:00 Truman í ólgusjó. Í myndinni er hafið tákn dauðans og glundroða en sú túlkun er algeng í Biblíunni.
81:28 Skútan sem Truman notar til að sigla yfir hafið á heitir Santa María, sama og móðir Jesú. Á ferðinni yfir hafið (á Maríu meyjar skútunni) eru einnig margar kriststilvísanir.
83:35 Bandið sem Truman bindur um sig myndar kross um bringu hans.
84:00 Hann „deyr“ eins og Kristur.
84:16 Truman í krossfestingarstellingu með bandið í kross um brjóst sér. Undir heyrist orgeltónlist.
84:35 Truman „rís síðan upp frá dauðum“ þegar hann kemur upp úr hafinu. Upprisusenan minnir einnig á skírn Krists en þegar hann kemur upp úr vatninu fellur sólstafur á hann og handleggir hans eru í krossfestingarstellingu.
87:30 Þegar Truman yfirgefur skútuna gengur hann meðfram veggnum en það lítur út eins og hann gangi á vatni.
87:57 Eftir að hafa „gengið“ á vatninu í smá tíma stígur hann upp til himna og inn um himnadyr, þ.e. hann gengur inn um dyr í himnahvelfingunni í sviðsmyndinni.

Hægt er að skoða mörg önnur stef í myndinni, svo sem edenstefið en þessar sjö mínútur ættu að duga til að sýna hversu ríkulega kvikmyndagerðamenn sækja í biblíulegt myndmál. Þótt hæpið sé að kalla Truman kristsgerving, þar sem hann bjargar aðeins sjálfum sér, er engu að síður ljóst að kvikmyndagerðamennirnir vilja gefa frelsun hans trúarlegan undirtón með öllum þessum vísunum.